Safa ile Merve arasında sa’y, mesafe ve hükümleri

Sa’y, Safa tepesinden başlayıp Merve tepesinde biten yedi şavttır: Safa’dan Merve’ye dört gidiş, Merve’den Safa’ya üç dönüş (Umre Yolcusu Rehberi, s. 20). Diyanet iki tepe arasındaki sa’y yerinin uzunluğunu yaklaşık 400 metre olarak verir (s. 52). Bu ölçüyle yedi şavtın toplamı 7 × 400 = 2.800 metre, yani yaklaşık 2,8 kilometre eder.

Bu sayfada sa’yin şavt şemasını, Diyanet yayınlarındaki ölçüleri ve hükümleri sayfa numaralarıyla topladık. Hükümler Diyanet’indir; mezhep farkı olan yerlerde Diyanet’in aktardığı görüşleri yan yana verdik. Sa’yden önceki tavaf tavaf yazısında anlatılıyor.

Safa ve Merve nerede

Umre Yolcusu Rehberi’ne göre Safa, Mescid-i Haram’ın kuzeydoğusunda, Merve’den biraz daha yüksek ve Kâbe’ye daha yakın olan tepedir. Merve ise Safa’nın tam karşısında, Mescid-i Haram’ın kuzeybatısında ve Kâbe’nin Rükn-i Irâkî köşesinin karşısında yer alır (s. 51). Sa’y alanı son genişletme çalışmalarıyla üç katlı olarak yeniden yapılmıştır (s. 52).

Tavaf ve tavaf namazından sonra Safa’ya gidilir (s. 20). Hac İlmihali sa’yin sünnetleri arasında, Haceru’l-Esved’i istilam ettikten sonra Safa tepesine doğru ilerlemeyi sayar (s. 93).

Yedi şavtın yönü

Diyanet’in tanımında her tek yön bir şavttır. Fetvalar kitabı bunu şöyle ifade eder: “Safa ile Merve arasında bir defa gitmeye ‘şavt’ denir.” (s. 89) Gidip dönmek iki şavt sayılır.

Yeşil ışıklar Safa’ya yakın taraftadır (s. 52); tablodaki son sütun bu yüzden yöne göre değişir. Tablodan çıkan pratik kural şudur: tek sayılı şavtlar Merve’de, çift sayılı şavtlar Safa’da biter. Merve’de durup “kaçıncı şavttayım” diye düşünüyorsanız, sayınız tek olmalıdır. Sa’y yedinci şavtla Merve’de tamamlanır ve Diyanet orada dua edilmesini anlatır (Umre Yolcusu Rehberi, s. 20).

Başlangıç noktası da hüküm taşır. Hac İlmihali’ne göre sa’ye Safa’dan başlanmazsa ilk şavt geçerli olmaz (s. 91). Yani Merve’den başlayan birinin ilk yürüyüşü sayılmaz ve sayım Safa’dan başlayan ilk şavttan itibaren yapılır.

Şavt sayısında tereddüde düşülürse, Fetvalar’daki cevap tavafla ortaktır: az olan sayı esas alınarak tamamlanır; sa’y tamamlandıktan sonra ortaya çıkan tereddüde ise itibar edilmez (s. 86-87). Ayrıntı tavaf yazısındaki ilgili bölümde.

Mesafe, genişlik ve yeşil ışıklar

UYR: Umre Yolcusu Rehberi.

Son iki satır Diyanet’in verdiği ölçüler üzerinde yaptığımız basit çarpmadır, ölçüm değildir. Safa ve Merve’nin üzerinde dönüş için yürünen kısım, kalabalıkta yapılan yan geçişler ve sa’y alanına giriş-çıkış bu hesaba dahil değildir. Ayrıca farklı yayınlarda ve sitelerde sa’y yeri için 375 ile 450 metre arasında değişen uzunluklar dolaşır; bunların çoğunda ölçümün nereden nereye yapıldığı yazılmaz. Biz Diyanet’in iki ayrı yayınında aynı geçen 400 metreyi esas aldık.

Yürüme süresi kişiye ve kalabalığa göre değişir. Aşağıdaki tablo, 2,8 kilometreyi farklı yürüme hızlarına bölen bir hesap örneğidir; hızlar varsayımdır, Diyanet’in verdiği bir rakam değildir:

Tepelerde dua için durulan süreler, mola ve kalabalık bu sürelerin üzerine eklenir. Sa’yin tavaf ve diğer adımlarla birlikte nasıl planlanabileceği umrenin adımları ve süresi sayfasında.

Diyanet’e göre sa’yin hükümleri

Umre Yolcusu Rehberi’nin ifadesi: “Umrenin sa’yi vaciptir. Terk edilirse dem cezası gerekir. Sa’yin ilk dört şavtı rükün, yediye tamamlamak ise vaciptir.” (s. 21)

Eksik şavtlar için Hac İlmihali şunu söyler: En az dört şavt yapan kimse sa’yi yapmış sayılır; geri kalan şavtlar yapılmazsa her şavt için bir sadaka-i fıtır gerekir, sa’y bütünüyle terk edilirse dem gerekir (s. 91). Fetvalar aynı konuda ilk dört şavt için “farz” kelimesini kullanır ve son üç şavtı terk edenin kalan şavtları tamamlaması gerektiğini, tamamlanmayan her şavt için bir fitre miktarı sadaka verileceğini yazar (s. 89).

Diğer mezheplerde durum farklıdır. Hac İlmihali’nin mezhepler tablosuna göre sa’y, Hanefîlerde vacip, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlerde rükündür (s. 261). Fetvalar’a göre bu üç mezhepte yedi şavta tamamlamak rükündür ve “Bir şavt eksik olsa sa‘y geçerli olmaz” (s. 89).

Tavafla bağlantısı ve aradaki süre

“Sa’yin geçerli olması için geçerli bir tavaftan sonra yapılması gerekir.” (Umre Yolcusu Rehberi, s. 20) Fetvalar bunun sonucunu açıklar: Sa’y müstakil bir ibadet değildir; geçersiz bir tavaftan sonra yapılmışsa hem tavafın hem sa’yin yeniden yapılması gerekir (s. 83-84).

Tavaf ile sa’y arasına ara vermek mümkündür. Hac İlmihali’ne göre sa’yin tavafın hemen ardından yapılması şart değildir, fasıla verilebilir, ancak fasıla vermek mekruhtur (s. 90). Fetvalar da Hanefî ve Şâfiî mezheplerine göre sa’yin tavafın ardından ara vermeden yapılmasının sünnet olduğunu, namaz kılmak ve abdest tazelemek gibi durumların bu peş peşeliği bozmadığını belirtir; yaşlılık, hastalık, izdiham gibi bir mazeret olmadan uzun süre ara vermek mekruh olsa da sa’y geçerlidir (s. 89).

Abdest konusunda sa’y tavaftan ayrılır. Sa’yi abdestli yapmak sünnettir, bilerek abdestsiz yapmak mekruhtur; tavafı abdestli yaptıktan sonra sa’y sırasında abdesti bozulan kişi bu hâliyle sa’yini tamamlarsa sa’yi geçerli olur (Fetvalar, s. 90). Sa’yden sonra kılınması gereken bir namaz yoktur (Fetvalar, s. 90).

Safa’da ve Merve’de yapılanlar

Diyanet’in tarifine göre Safa’da yüz Kâbe’ye döndürülür; tekbir, tehlil, tesbih ve salât ü selam getirilir, eller açılıp dua edilir ve sa’ye yedi şavt olarak niyet edilir (Umre Yolcusu Rehberi, s. 20). Sa’y sırasında dualar, tekbir ve tehlil yüksek olmayan bir sesle okunur veya Kur’an okunur (s. 20).

Hac İlmihali, her şavtta Safa ve Merve tepelerine Kâbe’yi görebilecek şekilde çıkmayı sünnet sayar; en üst kısımlara tırmanmaya çalışmak ise mekruhtur (s. 93).

Hervele

“İki yeşil ışık arasında kısa adımlarla koşarak, canlı ve çalımlı yürümek anlamına gelen ‘Hervele’ yapar.” (Umre Yolcusu Rehberi, s. 20) Yeşil ışıklar arası 55 metredir ve Safa’ya yakın taraftadır (s. 52). Hac İlmihali herveleyi her şavtta yapılan bir sünnet olarak sayar ve dönüş yönünde de yeşil ışıkların bulunduğu yerde hızlı ve çalımlı yürünmesini anlatır (s. 93-95).

Kadınlar hervele yapmaz (Umre Yolcusu Rehberi, s. 21-22).

Tekerlekli sandalye

Umre Yolcusu Rehberi’nin cümlesi: “Ayrıca gücü yetenlerin sa’yi yürüyerek yapmaları da vacip olduğundan gücü yettiği halde sa’yi tekerlekli sandalye ile yapmak dem cezası gerektirir.” (s. 21)

Cümledeki ölçü “gücü yettiği halde” ifadesidir. Hac İlmihali ve Fetvalar aynı yerde mazeret sahiplerini ayrıca anar: “Hasta, yürüyemeyecek kadar yaşlı ve özürlü olanlar, tekerlekli sandalye ile sa’y yapabilirler.” (Hac İlmihali, s. 92; Fetvalar, s. 84) Bu hüküm Hanefî ve Mâlikî mezheplerine göredir. Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine göre sa’yi yürüyerek yapmak sünnettir; gücü yettiği hâlde tekerlekli sandalye kullanmak mekruh olsa da ceza gerekmez (Fetvalar, s. 85).

2,8 kilometrelik yürüyüşü yapıp yapamayacağınızdan emin değilseniz, bu konuyu yola çıkmadan hekiminizle konuşmanız, kendi durumunuzun dinî hükmünü de Diyanet Alo 190 hattına veya kafile din görevlisine sormanız en sağlıklı yoldur. Diyanet, umre öncesinde en az bir saat ya da 5 kilometre dinlenmeden yürüyebilecek hâle gelinmesini önerir (Umre Yolcusu Rehberi, s. 94).

Tavaftan sonra âdet başlarsa

Diyanet’in ifadesi: “Kadınlar âdetli iken tavaf yapmazlar. Âdet hâllerinin bitiminde gusül alarak bu tavafı yaparlar. Ancak tavafı yaptıktan sonra âdet gören kadınlar, sa’yi bu hâllerinde iken yapabilirler.” (Umre Yolcusu Rehberi, s. 21) Kadınlara özgü diğer durumlar kadınlar için umre yazısında.

Sa’yden sonra

Sa’y Merve’de bitince umrenin son adımı olan saç tıraşı veya kısaltmaya geçilir. Erkekler ve kadınlar için Diyanet’in verdiği ölçüler, sakal tıraşının neden ihramdan çıkarmadığı ve toplam süre umrenin adımları ve süresi sayfasında anlatılıyor. Sa’y sırasında da ihram yasakları sürdüğünden ihram yasakları ve serbest olanlar listesi bu adımda da geçerlidir.