Umre tavafı, Haceru’l-Esved hizasından başlayıp yine o hizada biten yedi şavttan oluşur. Diyanet’in Umre Yolcusu Rehberi’ne göre bu yedi şavtın ilk dördü farz, yediye tamamlamak ise vaciptir (Umre Yolcusu Rehberi, s. 17-18). Aşağıda tavafın her parçasının Diyanet yayınlarında hangi hükümle anıldığını sayfa numaralarıyla bir araya getirdik. Kendi yorumumuzu eklemedik; mezhepler arasında fark olan yerlerde Diyanet’in aktardığı görüşleri olduğu gibi verdik.
Umre Yolcusu Rehberi’ndeki hükümler, Hac İlmihali’nin sonundaki mezhepler tablosunda Hanefî sütununda yer alan hükümlerle örtüşür (Hac İlmihali, s. 260-262). Şâfiî, Mâlikî veya Hanbelî mezhebine göre amel ediyorsanız ilgili satırlardaki notlara bakın; kişisel bir durumda Diyanet Alo 190 hattına veya kafilenizin din görevlisine danışabilirsiniz.
Tavaftan sonra yapılan sa’y ayrı bir ibadettir ve Safa ile Merve arasında sa’y yazısında anlatılıyor. Umrenin dört adımını ve toplam süreyi görmek için umrenin adımları ve süresi sayfasına bakabilirsiniz.
Başlangıç noktası ve dönüş yönü
Kâbe’nin dört köşesi vardır. Doğu köşesine Rükn-i Hacer-i Esved, güney köşesine Rükn-i Yemânî, batı köşesine Rükn-i Şâmî, kuzey köşesine Rükn-i Irâkî denir. Kâbe ile Mescid-i Haram arasında kalan, tavafın yapıldığı alanın adı Metaf’tır (Umre Yolcusu Rehberi, s. 45). Haceru’l-Esved doğu köşede, yerden 1,50 metre yükseklikte, gümüş bir muhafaza içindedir (s. 46).
Diyanet’in tarif ettiği sıra şöyledir (s. 16-17):
- Haceru’l-Esved hizasına gelinir, yüz Haceru’l-Esved’e döndürülür ve Kâbe kalp tarafına, yani sola alınır.
- Umre tavafına yedi şavt olarak niyet edilir.
- Eller omuz hizasına kadar kaldırılıp “Bismillahi Allahu Ekber” denilerek Haceru’l-Esved selamlanır.
- Kâbe’nin etrafında yedi kez dönülür. Her dönüşe şavt denir ve her şavt “mutlaka Haceru’l-Esved hizasında bitirilir” (s. 17).
Hac İlmihali niyetin zamanına ayrıca dikkat çeker: Niyet Haceru’l-Esved hizası geçilmeden yapılmalıdır. Hizayı geçtikten sonra niyet eden kişi geri dönüp hizaya gelmezse yaptığı ilk şavt geçerli olmaz ve bundan sonra yapacağı şavt ilk şavt sayılır (Hac İlmihali, s. 73).
Kâbe’nin kuzeybatı duvarının önünde yarım daire şeklinde bir duvar vardır; buna Hatîm, duvarla Kâbe arasındaki boşluğa Hicr veya Hicr-i İsmâil denir. Hicr Kâbe’nin bir parçası sayıldığı için tavafın Hatîm’in dışından yapılması vaciptir (Umre Yolcusu Rehberi, s. 47). Hac İlmihali, Hatîm’in içinden yapılan şavtın geçerli olmadığını ve yeniden yapılması gerektiğini belirtir (s. 78).
Her şavtta Haceru’l-Esved ve Rükn-i Yemânî uzaktan “Bismillahi Allahu Ekber” denilerek selamlanır. Diyanet, Haceru’l-Esved’i istilamı sünnet, Rükn-i Yemânî’yi istilamı müstehap sayar; Rükn-i Yemânî öpülmez, diğer iki köşe selamlanmaz. Kalabalık yoksa ve kimseye eziyet verilmeyecekse Haceru’l-Esved öpülebilir, kalabalıkta yalnızca selamlanır, “Zira istilam sünnet, insanlara eziyet vermek ise haramdır” (Umre Yolcusu Rehberi, s. 17). Fetvalar kitabı da “Hacer-i Esved’e dokunamamak hiçbir surette tavafta bir eksikliğe sebep olmaz” der (Hac ve Umre ile İlgili Fetvalar, s. 76).
Farz, vacip ve sünnet olanlar
Umre Yolcusu Rehberi’nin ilgili cümlesi şöyledir: “Tavafı, Kâbe’yi kalp tarafına alarak, Haceru’l-Esved hizasından başlayıp Hatim’in dışından dolanarak, avret yerleri örtülü, güç ve takatın yetmesi hâlinde yürüyerek yapmak ve şavtları yediye tamamlamak vaciptir. Bu sayılanlardan biri terk edilirse dem cezası (koyun veya keçi kesilmesi) gerekir.” (s. 18) Tabloyu bu cümleden ve Diyanet’in diğer iki yayınından hazırladık.
| Unsur | Diyanet’in nitelemesi | Kaynak |
|---|---|---|
| İlk dört şavt | Farz | UYR s. 18 |
| Şavtları yediye tamamlamak | Vacip, terkinde dem | UYR s. 18 |
| Haceru’l-Esved hizasından başlamak | Vacip | UYR s. 18 |
| Kâbe’yi sola almak | Vacip | UYR s. 18 |
| Hatîm’in dışından dolanmak | Vacip | UYR s. 18 |
| Avret yerlerinin örtülü olması | Vacip | UYR s. 18 |
| Gücü yetenin yürüyerek yapması | Vacip | UYR s. 18 |
| Abdestli olmak | Hanefî’ye göre vacip, diğerlerine göre farz | Fetvalar s. 79 |
| Haceru’l-Esved’i istilam | Sünnet | UYR s. 17 |
| Rükn-i Yemânî’yi istilam | Müstehap | UYR s. 17 |
| Remel ve ıztıba (erkekler) | Sünnet | Fetvalar s. 77 |
| Şavtları ara vermeden yapmak | Sünnet | Hac İlmihali s. 84 |
| İki rekât tavaf namazı | Vacip | UYR s. 19 |
UYR: Umre Yolcusu Rehberi. Fetvalar: Hac ve Umre ile İlgili Fetvalar.
Abdest konusunda Umre Yolcusu Rehberi şunu söyler: “Tavaf, abdestsiz ve cünüp olarak yapılamadığı gibi âdetli ve nifas hâlinde de yapılmaz.” (s. 18)
Diğer mezheplerde tablo bazı satırlarda değişir. Hac İlmihali’ne göre Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinde tavafı yedi şavta tamamlamak farzdır; bir şavt eksik bırakılırsa tavaf geçerli olmaz, sadakayla telafisi de mümkün değildir, eksik şavtın tamamlanması gerekir (Hac İlmihali, s. 74-75). Aynı kitabın tablosunda Hatîm’in dışından dolanmak ve avretin örtülmesi bu üç mezhepte “şart” olarak gösterilir (s. 261).
Tavaf namazı tabloda vacip olarak yer alsa da Hac İlmihali bu namazı “tavafın vacibi değil müstakil bir ibadet” olarak niteler; bu yüzden kılınmaması dem gerektirmez, ancak kılmayan günahkâr olur (s. 80). Fetvalar’a göre tavaf namazı Hanefî ve Mâlikîlere göre vacip, Şâfiî ve Hanbelîlere göre sünnettir; kılınmaması hâlinde yalnız Mâlikîlere göre dem gerekir (s. 77).
Remel ve ıztıba
İkisi de yalnız erkekler için ve yalnız ardından sa’y yapılacak tavaflar için söz konusudur. Umre tavafının arkasından sa’y yapıldığı için umre tavafı bu kapsama girer.
- Remel, “koşmaksızın çalımlı ve süratli bir şekilde” yürümektir ve ilk üç şavtta yapılır (Umre Yolcusu Rehberi, s. 18).
- Iztıba, ihramın üst parçasını sağ koltuk altından geçirip sol omuz üzerine atarak sağ kolu ve omzu açıkta bırakmaktır. Fetvalar’a göre remel ilk üç şavtta, ıztıba ise bütün şavtlarda yapılır (s. 77). Tavaf bitince ıztıba da biter (Umre Yolcusu Rehberi, s. 18). Tavaf namazını omuz açıkken kılmak mekruh olduğundan namazdan önce omuz örtülür (Hac İlmihali, s. 83).
- Kalabalıkta remel yapılmaz: “Zira remel yapacağım diye insanlara eziyet vermek kesinlikle doğru olmaz.” (Umre Yolcusu Rehberi, s. 18)
- Kadınlar ıztıba ve remel yapmaz (s. 18).
- Remel ve ıztıba terk edilirse “herhangi bir ceza gerekmez” (Fetvalar, s. 77).
Kadınlara özgü diğer uygulamalar kadınlar için umre yazısında toplu olarak yer alıyor.
Tavaf sırasında abdest bozulursa
Umre Yolcusu Rehberi’ndeki ifade kısadır: “Tavaf esnasında abdesti bozulan kişi, tavafı bırakıp abdest alarak kaldığı yerden tavafa devam eder; dilerse baştan başlayarak yeniden de yapabilir.” (s. 19) Fetvalar, bu iki seçeneğin Hanefî ve Şâfiî mezheplerine göre geçerli olduğunu belirtir (s. 79). Hac İlmihali’ne göre tavafı bütünüyle yeniden yapmak daha faziletlidir (s. 84).
Diyanet yayınları üç yakın durumu da ayrıca ele alır:
- Abdestten şüphe. Abdest aldığından emin olup tavaf sırasında veya sonrasında abdestinin bozulup bozulmadığından şüphe eden kişinin tavafı geçerlidir. Abdestini bozduğunu bilip sonradan abdest alıp almadığından şüphe eden ise abdestsiz sayılır (Fetvalar, s. 83).
- Hangi şavtta bozulduğunu bilmemek. Abdesti bozulduğu hâlde bunun hangi şavtta olduğunu bilmeden tavafı ve sa’yi tamamlayan kişi için abdestsizlik ilk şavta hamledilir; kişi abdest alıp tavafı ve sa’yi iade eder. İade etmezse Hanefîlere göre dem gerekir (Fetvalar, s. 82-83).
- Ezan okunursa. Tavaf bitmeden ezan okunursa tavafa ara verilip namaz kılınır, sonra kaldığı yerden devam edilebilir. Cenaze namazı veya nafile namaz için tavafa ara vermek ise mekruhtur (Hac İlmihali, s. 84).
Tavafın ortasında abdest tazelemek, kalabalıkta tavaf alanından çıkıp abdest alınacak yere gitmeyi ve geri dönmeyi gerektirir. Tavafa başlamadan hemen önce abdestinizi yenilemek bu yüzden pratik bir kolaylık sağlar.
Şavt sayısını karıştırırsanız
Diyanet bu durumu Fetvalar kitabında cevaplar: “Kaç şavt yaptığına karar veremeyen kimse, mesela ‘Altı şavt mı, yedi şavt mı yaptım?’ diye tereddüt ederse az olan sayıyı esas alarak tavafını veya sa‘yini tamamlar.” Aynı metin devam eder: Hanefî mezhebine göre bu tereddüt hac veya umre tavafında olmuşsa tavafın yeniden yapılması gerekir; ancak sık sık şüpheye düşen biri emin olduğu asgari sayıyı esas alır. “Tavaf ve sa‘yi tamamladıktan sonra şavtların sayısında ortaya çıkacak tereddüde ise itibar edilmez.” (Fetvalar, s. 86-87)
Şavtlar Haceru’l-Esved hizasında bittiği için sayımı her selamlamada yapmak en doğal yoldur. Tesbih, parmak sayacı veya yanınızdaki birinin sayması gibi basit yöntemler kalabalıkta sayıyı tutmayı kolaylaştırır.
Eksik bırakılan şavtlar için Fetvalar’daki hüküm şöyledir: Hanefîlere göre umre tavafının ilk dört şavtını yapmayan kişinin tavafı geçersizdir; üç veya daha az şavtı terk edene dem gerekir. Eksik şavtlar sonradan usulüne uygun yapılırsa ceza düşer (s. 87). Diğer üç mezhepte yedi şavta tamamlamak farz olduğundan eksik tavaf geçersizdir ve iade edilmelidir (s. 87).
Tavaf namazı
Yedi şavt tamamlanınca uygun bir yerde iki rekât tavaf namazı kılınır. Birinci rekâtta Fatiha’dan sonra Kâfirûn, ikinci rekâtta Fatiha’dan sonra İhlâs okunur (Umre Yolcusu Rehberi, s. 19). Ardından zemzem içilir (s. 19).
Namazın yeri konusunda Diyanet’in uyarısı açıktır: “Tavaf namazının Makam-ı İbrahim’in arkasında kılınması efdaldir. Ancak günümüzde tavafa engel olacağından dolayı Makam-ı İbrahim’in arkasında kılmaya çalışmak uygun değildir.” (s. 19) Makam-ı İbrahim, Kâbe kapısının bulunduğu tarafta, Kâbe’ye yaklaşık 10 metre uzaklıktadır (s. 49); yani tavaf akışının tam içindedir. Fetvalar’a göre namaz Mescid-i Haram’ın içinde uygun bir yerde kılınabilir, buna imkân yoksa Mescid-i Haram’ın dışında da kılınabilir (s. 78).
Zaman konusunda iki not var. Namaz kılmanın mekruh olduğu vakitlerde tavaf yapılabilir, ancak Hanefîlere göre bu tavafın namazını o vakitte kılmak mekruhtur (Fetvalar, s. 75). Sabah namazından sonra tavafını bitiren biri, Hanefî mezhebine göre “güneş doğduktan sonra kerahet vaktinin çıkması” beklemelidir; diğer mezheplere göre her an kılınabilir ve “Hanefî olanlar, bu konuda diğer mezheplerin görüşüyle amel edebilirler” (Fetvalar, s. 79).
Bu beklemenin ne kadar sürebileceğini kestirmek için kendi vakit verimize bakabilirsiniz. Ümmü’l-Kurâ hesabıyla Mekke’de sabah ezanı ile güneşin doğuşu arasındaki süre Ekim 2026’da 76-78 dakika, Haziran 2027’de 87-88 dakikadır; kerahetin güneş doğduktan sonraki kısmı buna eklenir. Günlük saatler Mekke namaz vakitleri sayfasında.
Tavaf hangi katta yapılabilir
Hac İlmihali’ne göre tavafın “Kâ’be’nin etrafında (metafta) veya metafı çevreleyen kapalı kısımlarda ve buraların üst katlarında” yapılması gerekir; “Mescid-i Haram’ın dışından dolanarak yapılan tavaf geçerli olmaz” (s. 74). Umre Yolcusu Rehberi, 2013’te başlatılan genişletmeyle tavaf alanının aynı anda yüz bini aşkın kişinin tavaf edebileceği genişliğe ulaştığını yazar (s. 50).
Hangi katın hangi saatte tavafa açık olduğu Mescid-i Haram yönetiminin günlük düzenlemesine bağlıdır. Düzen gün içinde değişebildiği için yerinde görevlilerin yönlendirmesi esas alınır. Üst katlarda dönüş halkası büyüdüğü için yürünen mesafe de artar. Bu farkın yaklaşık hesabını umrenin adımları ve süresi yazısında verdik.
Tekerlekli sandalye konusunda Fetvalar şunu aktarır: Hanefî ve Mâlikî mezheplerine göre gücü yeten kişinin tavafı yürüyerek yapması vaciptir ve gücü yettiği hâlde tekerlekli sandalye kullanmak dem gerektirir. “Hasta, yürüyemeyecek kadar yaşlı ve özürlü olanlar, tekerlekli sandalye ile tavaf ve sa‘y yapabilirler.” Şâfiî ve Hanbelîlere göre ise yürüyerek yapmak sünnettir; gücü yettiği hâlde sandalye kullanmak mekruh olsa da ceza gerekmez (Fetvalar, s. 84-85).
Tavaftan sonra
Diyanet, tavafın ardından mümkünse Mültezem’de ve Hatîm’de duaya devam edilmesini önerir (Umre Yolcusu Rehberi, s. 18). Mültezem, Haceru’l-Esved ile Kâbe kapısı arasındaki kısımdır (s. 47). Tavaf namazı ve zemzemden sonra sıra sa’ye gelir. Tavafla sa’y arasına ne kadar ara verilebileceği ve sa’yin geçerlilik şartları sa’y yazısında anlatılıyor.