Diyanet’in talimatı iki cümleden oluşuyor. Uçağı Türkiye’den doğrudan Cidde’ye inip oradan Mekke’ye gidecek olanlar ihrama Türkiye’de, havalimanında girer. Önce Medine’ye gidenler ihram elbisesini Medine’deki otelde giyer ve Mekke yolundaki Âbâr-ı Ali (Zülhuleyfe) Mescidi’nde ihrama girer (Umre Yolcusu Rehberi, s. 13).
Bu sayfada bu talimatın dayandığı kuralları, Diyanet’in uçak yolculuğu için söylediklerini ve Diyanet kaynaklarında açıkça geçmeyen uçuş planlarını topladık. Dinî hüküm vermiyoruz. Her cümlenin arkasında Diyanet’in hangi kitabının hangi sayfası olduğunu yazdık. Kaynakta karşılığı olmayan durumlarda bunu açıkça söylüyoruz.
Cidde neden mikat değil
Türkiye’den gelen yolcu Diyanet’in tanımıyla “âfâkî”dir, yani mikat sınırlarının dışından gelir. Fetvalar bu konuda açık: “Cidde, ulemânın cumhuruna göre Hill’den (mikât içinden) sayılmaktadır. Buna göre âfâkîler, Cidde’de ihrama giremez. İster deniz yoluyla ister hava yolu ile gelsinler kuzey ve batı istikametinden gelenler Cuhfe hizasını geçmeden ihrama girmelidirler.” (s. 39)
Kuzeyden gelip Cidde’ye inen bir uçak, Cuhfe’nin hizasını iniş öncesinde, havada geçmiş olur. Umre Yolcusu Rehberi havalimanında ihram talimatının gerekçesini ayrıca yazmıyor. Ancak Fetvalar’daki bu kural, ihramın Cidde’ye inmeden önce tamamlanması gerektiğini gösteriyor. Cuhfe’nin ve öteki mikatların yerleri ile “hiza” kavramını Mikat yerleri ve mesafeleri yazısında ayrıntılı anlattık.
Uçağa binmeden önce mi, uçakta mı
Hac İlmihali iki ayrı izin veriyor:
- “Deniz ve hava yolu ile yolculuk yapanlar, gemi ve uçaklara binmeden önce ihrama girebilecekleri gibi bindikten sonra da ihrama girebilirler.” (s. 60)
- “Mîkat sınırlarından önce ihrama girilebilir. Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerine göre mîkâttan önce ihrama girmek mekruhtur.” (s. 60)
İkinci maddedeki mezhep farkı önemli. Hac İlmihali genel olarak mikattan önce ihrama girilebileceğini söylüyor, ardından diğer üç mezhebin bunu mekruh gördüğünü ekliyor. Diyanet’in Türkiye’deki havalimanında ihram talimatı da (Umre Yolcusu Rehberi, s. 13) bu genel izne dayanıyor. Hangi görüşle amel edeceğiniz konusunda kafile din görevlisine danışabilirsiniz.
Bir ayrıntıyı daha bilmekte fayda var: ihram elbisesini giymek ile ihrama girmek aynı şey değil. Diyanet’e göre “İhrama, niyet etmek ve telbiye getirmek suretiyle girilir” ve ihram yasakları telbiyeden sonra başlar (Umre Yolcusu Rehberi, s. 14). Hac İlmihali’ne göre telbiye, mikat sınırını geçmemek kaydıyla namazdan sonra da getirilebilir. “Telbiye yapılmadan mîkat sınırı geçilirse Hanefî mezhebine göre ihrama girilmiş olmaz. Şâfiî mezhebine göre telbiye ihramın sünneti olduğu için bu durumda ihrama girilmiş olur, bir ceza gerekmez.” (s. 63) Havalimanında ihram örtülerini giyip niyet ve telbiyeyi sonraya bırakan biri için hizanın ne zaman geçileceği bu yüzden belirleyici oluyor.
Mikat ihramsız geçilirse
Fetvalar’a göre hac ya da umre için giderken “sebebi ne olursa olsun ihrama girmeksizin mikât sınırından geçen kişi, henüz hac menâsikinden birine başlamadan önce geri dönüp âfâkîler için olan bir mikât mahallinden ihrama girerek tekrar içeri girerse bir ceza gerekmez. Geri dönmezse Hanefîlere göre bulunduğu yerden ihrama girer ve bir koyun veya keçi kurban eder.” (s. 38) Kitap buna “ceza hedyi” diyor ve bu kurbanın Harem sınırları içinde kesilmesi kaydını düşüyor (s. 38).
Hac İlmihali de aynı kuralı cezalar bölümünde veriyor: mikatı ihramlı geçmek vaciptir, terk edilirse dem gerekir, kişi dönüp mikatta ihrama girerse ceza düşer (s. 155). Aynı sayfada Şâfiî mezhebine göre hac ve umre dışında bir amaçla Mekke’ye gidenlerin mikatı ihramsız geçmesinin ceza gerektirmediği de belirtiliyor.
Uçuş planına göre karar tablosu
Tabloyu sadece Diyanet kaynaklarında yazanlarla doldurduk. “Kaynakta yok” yazan satırlar için Diyanet’in genel kuralını not olarak ekledik, ama sonucu biz söylemiyoruz.
| Uçuş planı | Diyanet ne diyor | Kaynak |
|---|---|---|
| Türkiye → Cidde (aktarmasız), oradan Mekke | Türkiye’de havalimanında ihrama girilir | UYR s. 13; Fetvalar s. 39 |
| Türkiye → Medine, önce Medine ziyareti | Medine’de otelde ihram elbisesi giyilir, Zülhuleyfe’de (Âbâr-ı Ali) ihrama girilir | UYR s. 13 |
| Cidde’ye inip doğrudan Medine’ye geçmek | Bu senaryo Diyanet kaynaklarında ayrıca anlatılmıyor. Kafile din görevlisine danışın. Not aşağıda | Hac İlmihali s. 155 |
| Üçüncü bir ülkede aktarma yapıp Cidde’ye inmek | Bu senaryo Diyanet kaynaklarında ayrıca anlatılmıyor. Kafile din görevlisine danışın. Not aşağıda | Fetvalar s. 39; Hac İlmihali s. 60 |
| Medine’den Mekke’ye uçakla ya da trenle gitmek | Bu senaryo Diyanet kaynaklarında ayrıca anlatılmıyor. Kafile din görevlisine danışın | Hac İlmihali s. 60 |
| İş için Cidde’ye gidip orada umreye karar vermek | Bulunulan yerde ihrama girilir | Hac İlmihali s. 60 |
Cidde’ye inip Medine’ye geçmek. Bu plana en yakın cümle Hac İlmihali’nde: “Doğrudan Medine’ye gitmek üzere Cidde’ye gelen ancak her hangi bir sebepten dolayı Mekke’ye gitmek durumunda kalan kimse, Cidde’de ihrama girer ve herhangi bir ceza gerekmez.” (s. 155) Bu cümle, planı sonradan değişen yolcuyu anlatıyor. Plan baştan “Cidde’ye in, önce Medine’ye git, sonra Zülhuleyfe’de ihrama gir” ise Diyanet’in görüşünü kafile din görevlisinden ya da Diyanet’in Alo 190 hattından öğrenin.
Aktarmalı uçuş. Fetvalar’daki Cuhfe kuralı kuzey ve batıdan gelenler için yazılmış (s. 39). Aktarma yapılan ülke Suudi Arabistan’ın doğusunda ya da güneyindeyse uçağın hangi mikatın hizasından geçeceği değişebilir. Diyanet’in kitapları uçuşlar için bu ayrımı yapmıyor. Hac İlmihali’nin “uçağa binmeden önce veya bindikten sonra” izni (s. 60) aktarmalı yolculukta da işinize yarayabilir, ama hangi noktadan önce ihrama girileceği sorusu kaynaklarda bu senaryo için cevaplanmıyor.
Medine’den Mekke’ye uçak ya da tren. Umre Yolcusu Rehberi Medine’den çıkanların karayoluyla Zülhuleyfe’ye uğradığını varsayıyor (s. 13). Bu noktaya uğramayan yolcular için kaynaklardaki genel kural “Bu yerlere uğramayanlar buraların hizalarından ihrama girerler” cümlesi (Hac İlmihali, s. 60). Bu kuralın havalimanı ya da tren istasyonu için nasıl uygulanacağı ayrıca anlatılmıyor.
İş için Cidde’de olmak. Hac İlmihali’ne göre hac ya da umre amacıyla değil de iş ya da ikamet için Cidde gibi Hıll bölgesindeki bir yere gelen kişi, sonradan umre yapmak isterse bulunduğu yerde ihrama girer (s. 60).
Havalimanında pratik hazırlık
Bu kısım ibadetin hükümleriyle değil, Diyanet’in hazırlık için söyledikleriyle ilgili.
İhramdan önce. Umre Yolcusu Rehberi ihrama girmeden önce vücut temizliği yapılmasını, saç-sakal tıraşı olunmasını, bıyıkların düzeltilmesini, tırnakların kesilmesini, mümkünse boy abdesti, değilse namaz abdesti alınmasını ve vücuda güzel koku sürülmesini sayıyor. Âdetli kadınlar da temizlik amacıyla boy abdesti alabilir (s. 13). Uçuştan önce evde ya da otelde yapılabilecek işler bunlar. Havalimanında yer ve zaman kısıtlı olduğu için önceden halletmek kolaylık sağlar.
Erkeklerin kıyafeti. Erkekler atlet, külot, çorap, elbise ve ayakkabılarını çıkarıp izâr ve ridâ denen iki parça ihram örtüsüne bürünür. Topuk ve aşık kemikleri açık kalmalı, bu yüzden bu kısımları kapatmayan bir terlik giyilir. “Bele kemer bağlamada, sırta çanta almada ve şemsiye kullanmada bir sakınca yoktur.” (Umre Yolcusu Rehberi, s. 13) Pasaport, biniş kartı ve para için bel kemeri ya da omuz çantası bu yüzden işe yarıyor. Umre Yolcusu Rehberi’nin “yasak olmayanlar” listesinde omuza çanta asmak ve kemer kullanmak da var (s. 16).
Kadınların kıyafeti. Kadınlar için özel bir ihram elbisesi yok. Başörtüsü yüz açık kalacak şekilde örtülür. Ayakkabı, elbise, başörtüsü, çorap gibi günlük kıyafetler giyilebilir (Umre Yolcusu Rehberi, s. 14).
İhram namazı. Kerahet vakti değilse iki rekât ihram namazı kılınır (Umre Yolcusu Rehberi, s. 14). Fetvalar’a göre bu namaz mikat mahallinde kılınamazsa Mekke’ye geldikten sonra da kılınabilir ve bunun için maddî bir ceza gerekmez. Vaktin farz namazı da bu iki rekâtın yerine geçer (s. 38).
Telbiyeden sonra. Niyet edip telbiye getirildiğinde ihram yasakları başlar (Umre Yolcusu Rehberi, s. 14). Uçakta koku sürmek, saç ya da tırnak kesmek gibi davranışlar artık yasak kapsamına girer. Neyin yasak, neyin serbest olduğunun tam listesi İhram yasakları ve serbest olanlar sayfasında.
Mekke’ye vardıktan sonraki tavaf, sa’y ve tıraş adımları için Umrenin adımları ve süresi yazısına bakabilirsiniz. Bireysel vizeyle gidenler için organizasyon farkları Turist vizesiyle umre ve Diyanet organizasyonu sayfasında.